Nieuwe studie: mogelijke verklaring voor zeldzame hartproblemen na coronavaccins

COVID-19 kan bij mensen de hartspier laten ontsteken. Heel af en toe gebeurt dat ook na een prik met een mRNA-coronavaccin. Wetenschappers van Stanford Medicine wijzen twee afweersignalen aan die hier waarschijnlijk een sleutelrol spelen. Hun studie geeft bovendien handvatten om die bijwerking te temperen.

Het team dook in de vraag hoe mRNA-prikken bij een deel van de jongens en jongvolwassen mannen tot schade aan het hart kunnen leiden. Aan de hand van labtests en eerder gepubliceerde data van gevaccineerden tekenden de onderzoekers een keten van gebeurtenissen uit. Eerst triggert het vaccin een specifiek soort immuuncel, die daarna andere cellen aanjaagt richting een ontstekingsreactie. Die respons kan hartspiercellen beschadigen en weer extra ontsteking op gang brengen.

Joseph Wu, directeur van het Stanford Cardiovascular Institute en hoogleraar geneeskunde en radiologie, benadrukt dat mRNA-coronavaccins grondig op veiligheid zijn getest. Wereldwijd zijn er inmiddels miljarden prikken gezet. Hij stelt dat vaccins fors hebben geholpen de pandemie te beteugelen: zonder vaccinatie waren meer mensen ziek geworden, hadden vaker zware complicaties gekregen of het niet overleefd.

Een groot pluspunt van mRNA-vaccins is dat je ze snel kunt maken en aanpassen aan veranderende ziekteverwekkers. Maar net als andere vaccins kunnen ze bijwerkingen geven.

Een zeldzame hartspierontsteking

Een van die zeldzame bijwerkingen is myocarditis, oftewel een ontstoken hartspier. Je kunt dan last krijgen van pijn op de borst, benauwdheid, koorts of hartkloppingen. Na vaccinatie duiken de klachten meestal één tot drie dagen na de prik op, en dus zonder dat er een actieve virusinfectie speelt.

Bij veel mensen is het gehalte cardiaal troponine in het bloed verhoogd. Dat eiwit zit normaal gesproken binnen in hartspiercellen. Raken die cellen beschadigd, dan lekt het in de bloedbaan. Artsen gebruiken die troponinewaarde daarom als signaal voor schade aan de hartspier.

Volgens het artikel gaat het om grofweg één geval per 140.000 mensen na de eerste dosis en circa één per 32.000 na de tweede. Bij mannen tot en met 30 jaar ligt dat hoger: ongeveer één op de 16.750. Waarom vooral die groep kwetsbaarder lijkt, is nog niet helemaal opgehelderd.

Wu geeft aan dat de meesten vlot herstellen en dat de hartfunctie behouden blijft of weer normaal wordt. Myocarditis is iets anders dan een klassiek hartinfarct, waarbij meestal een kransslagader dichtzit. Bij milde klachten zonder blijvende schade volstaan vaak monitoring en rustig uitzieken.

Ernstige ontsteking kan wel grote gevolgen hebben: soms is opname op de verpleegafdeling of zelfs de IC nodig. Heel zelden loopt het fataal af.

Wu wijst er ook op dat COVID-19 zélf myocarditis kan uitlokken. In de vergelijking die hij aanhaalt, is dat risico ruwweg tien keer hoger dan na een mRNA-prik. En dan komen de overige risico’s van de infectie daar nog bovenop.

De resultaten zijn op 10 december gepubliceerd in Science Translational Medicine. Wu leidde het project samen met Masataka Nishiga, eerder postdoc bij Stanford en nu universitair docent aan The Ohio State University. Xu Cao, postdoc bij Stanford, is eerste auteur.

Twee signaalstoffen springen eruit

Eerst analyseerden de onderzoekers bloeddata van gevaccineerde mensen; sommigen kregen daarna myocarditis, anderen niet. In de myocarditisgroep vielen twee eiwitten op met hogere spiegels: CXCL10 en interferon-gamma, ook wel IFN-gamma.

Het zijn allebei cytokinen, oftewel signaaleiwitten waarmee immuuncellen met elkaar communiceren. De onderzoekers denken dat juist deze twee samen de ontsteking flink kunnen aanzwengelen.

Om dat te toetsen, kweekte het team menselijke macrofagen, immuuncellen die razendsnel reageren op dreiging. Na blootstelling aan mRNA-vaccins maakten ze diverse cytokinen aan, met opvallend veel CXCL10. Die respons leek op wat eerder bij gevaccineerde mensen is gezien.

Daarna brachten ze T-cellen erbij, die specifieke ziekteverwekkers herkennen en de afweer coördineren. In de nabijheid van de geactiveerde macrofagen gingen T-cellen meer IFN-gamma produceren.

Dat effect zag je ook als T-cellen alleen de kweekvloeistof kregen waarin de macrofagen na vaccinblootstelling hadden gelegen. T-cellen die enkel met het mRNA-vaccin zelf in aanraking kwamen, lieten die toename juist niet zien.

Alles bij elkaar wijst dit erop dat macrofagen vooral CXCL10 uitscheiden en daarmee T-cellen aanzetten tot extra IFN-gammaproductie.

Hoe zo’n ontstekingsreactie het hart kan aantasten

Vervolgens keek het team of die twee cytokinen echt meespelen bij hartschade. Jonge mannelijke muizen kregen een mRNA-prik, waarna verhoogde troponinewaarden werden gemeten—een teken van beschadigde hartspiercellen.

Ook zagen ze in het hartweefsel meer macrofagen en neutrofielen, cellen die normaal beschermen maar bij een krachtige ontsteking ook gezond weefsel kunnen beschadigen. Zo’n ophoping van immuuncellen wordt ook gezien bij mensen met vaccin-geassocieerde myocarditis.

Toen de activiteit van CXCL10 en IFN-gamma werd afgeremd, nam de instroom van die cellen in het muizenhart af. De troponinespiegels daalden mee, terwijl de vaccinrespons grotendeels intact bleef.

Daarnaast vonden ze in de muizenharten meer hechtingsmoleculen op de vaatwand, die witte bloedcellen helpen vastklampen. Dat kan de opstapeling van ontstekingscellen in het hart verder voeden.

Daarna werkten ze met kleine 3D-structuren van menselijke cellen die hartweefsel nabootsen. Huid- of bloedcellen werden eerst omgeprogrammeerd naar stamcelachtige cellen en vervolgens gedifferentieerd tot onder meer hartspiercellen, macrofagen en vaatcellen. Die samen vormden ‘hartsferoïden’ die ritmisch samentrekken.

Stelden ze deze structuren bloot aan kweekvloeistof rijk aan CXCL10 en IFN-gamma, dan namen tekenen van cellulaire stress toe. De knijpkracht, het ritme en andere functiematen gingen achteruit. Remming van de twee cytokinen temperde de stress en bracht de functie deels terug.

Een mogelijke beschermende rol voor een stofje uit soja

Daarna keek Wu of genisteïne de schade kan beperken. Dat stofje zit in soja en werkt zwak oestrogeenachtig. De gedachte: myocarditis komt vaker bij mannen voor en oestrogeen staat bekend als ontstekingsremmend.

In eerder werk, in 2022 verschenen in Cell, vond zijn team al aanwijzingen dat genisteïne ontsteking dempt en schade aan hart- en vaatweefsel door cannabisbestanddelen kan tegengaan.

In deze studie kregen cellen, hartsferoïden en muizen vooraf genisteïne. Muizen kregen hoge orale doses. Die voorbehandeling ving een aanzienlijk deel van de schadelijke effecten op van het mRNA-vaccin of van de mix CXCL10 plus IFN-gamma.

Let wel: de gebruikte genisteïne was veel zuiverder en hoger gedoseerd dan wat je normaal als supplement koopt. En het gaat om cel- en dieronderzoek; daarmee is nog niet bewezen dat genisteïnesupplementen bij mensen vaccin-geassocieerde myocarditis voorkomen.

Wu denkt dat soortgelijke ontstekingsprocessen ook in andere organen kunnen spelen, zoals longen, lever en nieren. Of genisteïne daar ook bescherming biedt, vergt vervolgonderzoek.

Nuttige afweerstoffen kunnen bij overdrive schade veroorzaken

Cytokinen zoals IFN-gamma zijn cruciaal in de antivirale afweer. Ze helpen reageren op vreemd genetisch materiaal, zoals viraal DNA en RNA. Maar als de productie doorschiet, slaat die bescherming om in schade.

Wu stelt dat hoge IFN-gammaconcentraties klachten kunnen geven die lijken op myocarditis en kunnen meewerken aan de afbraak van structuur-eiwitten in de hartspier.

Het team sluit niet uit dat soortgelijke mechanismen ook bij andere mRNA-vaccins spelen. Overigens zijn hartspierontsteking en andere ontstekingsklachten ook na andere vaccintypen beschreven. Wu voegt toe dat juist de coronavaccins extreem intensief zijn gevolgd, waardoor signalen sneller worden opgepikt en gediagnosticeerd.

De financiering kwam van de Amerikaanse National Institutes of Health en de Gootter-Jensen Foundation.
Bronvermelding: https://med.stanford.edu/